‘Dé vwo’er’ of ‘dé vmbo’er’ bestaat niet in de gemengde brugklas’
Door: Marilse Eerkens
Interview met Bodine Romijn en Pomme van de Weerd
De vroege selectie van Nederlandse kinderen voor het voortgezet onderwijs zorgt niet alleen voor meer kansenongelijkheid, het verhoogt ook de kans op vooroordelen en versterkt zo de bubbelvorming in onze samenleving. Dat moet en kan anders, stellen Pomme van de Weerd en Bodine Romijn, die beiden als onderzoeker en docent verbonden zijn aan de Universiteit Utrecht, op de afdeling Development & Education of Youth in Diverse Societies Deze afdeling is onderdeel van de Faculteit Sociale en Gedragswetenschappen van de Universiteit Utrecht.
Pomme, jij hebt als onderwijsantropoloog vier jaar lang rondgelopen op een school waar kinderen in de eerste twee jaar in een gemengde klas zaten met vmbo’ers, havisten en vwo’ers. Je keek daarbij naar wat deze gemengde klassen deden met hiërarchie en relaties tussen kinderen. Wat is je daarbij opgevallen?
Wat ik merkte is dat kinderen in gemengde brugklassen mindere stereotype opvattingen hebben over elkaar dan kinderen die op een categorale school zitten waar ze alleen maar kinderen van hun eigen niveau tegenkomen.
Kun je een voorbeeld geven van hoe zich dat uit?
Als ik op een school met gemengde brugklassen vroeg naar verschillen tussen vwo’ers en vmbo’ers dan kreeg ik vaak een inhoudelijk antwoord. Ze zeiden dingen in de trant van: ‘zij krijgen meer (of minder) lesstof’ of ‘ze maken andere toetsen’. Op meer categorale scholen hoor je eerder dat vwo’ers altijd ‘netjes’, ‘braaf’ of ‘stil’ zijn en de vmbo’ers, en nu zeg ik het een beetje gechargeerd, ‘dom’, ‘lui’ en ‘asociaal’. Met andere woorden, waar ze in de gemengde brugklassen vooral wezen op verschillen in lesstof, werd op de categorale scholen juist verwezen naar verschillen in persoonskenmerken.
Bodine: Dit sluit ook goed aan bij de literatuur over het ontstaan van stereotypen. Het hebben van contact met mensen die buiten jouw vaste groep vallen, zorgt voor een vermindering van stereotype beelden. En dat is goed; we weten dat als er gestereotypeerd wordt of gediscrimineerd, de leerprestaties van kinderen dalen.
Toch zou ik me ook kunnen voorstellen dat als je kinderen van verschillende schoolniveaus lange tijd bij elkaar in de klas zet, er wel een bepaalde hiërarchie ontstaat. Voelen de vwo’ers zich niet toch een beetje superieur?
Pomme: Dat is niet wat we vonden. Docenten zeiden echt dat ze vonden dat het superioriteitsgevoel minder was in klassen waar kinderen door elkaar zaten dan in homogene klassen. Wat we wel zagen was dat veel kinderen bezig waren met hun eigen niveau. En dat ze hoopten dat ze misschien ‘hoger’ zouden kunnen uitkomen. Maar dat is ook niet zo gek als je als kind opgroeit in een maatschappij die erg hiërarchisch denkt.
Zou dat streven naar ‘hoger’ echt alleen toe te schrijven zijn aan onze hiërarchische maatschappij? Zou het niet ook zo kunnen zijn dat kinderen graag veel leren? Het is toch fijn als je veel weet?
Pomme: Natuurlijk zijn er kinderen die zichzelf graag uitdagen. Maar wat ik zag bij deze leerlingen, was dat ze niet zo bezig waren met dat méér willen leren. Ze hadden het expliciet over ‘hoger’ of ‘lager’, ook in die termen.
Dat er in de gemengde brugklassen minder vooroordelen zijn is natuurlijk ontzettend goed nieuws. Tegelijkertijd zou ik me ook kunnen voorstellen dat een vmbo’er zich misschien minder – dommer? – voelt naast een vwo’er dan naast een leerling die ook vmbo’er is. Is het niet beter voor het zelfvertrouwen en het zelfbeeld als je in de klas zit met leerlingen die ongeveer hetzelfde niveau hebben?
Pomme: Ja, er is zeker literatuur die daarop lijkt te wijzen. Maar het is niet zo eenduidig allemaal – er zijn ook onderzoeken die het tegenovergestelde laten zien. Waar het succes van zo’n gemengde brugklas bij lijkt te staan of vallen, is het pedagogische klimaat in de klas.
Bodine: Het is bijvoorbeeld belangrijk dat de docent benadrukt dat kinderen verschillende talenten hebben. De een blinkt uit in dit en de ander in dat; als je ruimte maakt voor al die verschillende talenten dan kan iedereen zich op een of ander terrein superieur wanen. Bewonder je alleen het academische talent dan loop je natuurlijk het gevaar dat de vmbo’er zich minder gaat voelen.
Is dit niet een aanpak die vooral in theorie werkt? Kinderen voelen toch feilloos aan wat écht gewaardeerd wordt en wat niet?
Bodine: Ik ben het met je eens dat je niks hebt aan loze complimenten; die pikken kinderen er inderdaad zo uit. Maar we weten ook dat als je goed naar kinderen kijkt, je ze altijd een welgemeend compliment kunt geven.
Pomme: Wat ik leuk vond in mijn onderzoek is dat ik van leerlingen hoorde dat ze echt veel van elkaar leerden. De vwo’er ontdekte bijvoorbeeld dat de vmbo’er gewoon aan de slag ging bij een bepaalde opdracht en niet eindeloos bleef nadenken. Ze zien elkaars talenten echt wel en waarderen die ook. Om die reden is het belangrijk dat je als docent de leerlingen bij bepaalde opdrachten laat werken in heterogene groepjes.
We moeten het nog even hebben over hoge en lage verwachtingen van leraren; want ook die spelen een rol bij het ontwikkelen van zelfvertrouwen toch? Hoe werkt dat in een gemengde brugklas?
Bodine: In de praktijk gebeurt het nog regelmatig dat kinderen die opgroeien in minder kansrijke gezinnen al snel in het hokje ‘daar hoef je niet zo veel van te verwachten’ worden geplaatst. Met alle gevolgen van dien voor het schooladvies dat ze krijgen. Door ze langer bij elkaar in de brugklas te zetten, stel je die definitieve beslissing voor het vervolgonderwijs nog even uit. En blijven de verwachtingen hopelijk nog wat langer hoog. Dat is goed. Als je lage verwachtingen hebt van kinderen is de kans immers groot dat ze zich daarnaar gaan gedragen: ‘Jullie vinden me niet zo slim? Prima, dan zal ik dat ook even laten zien.’
Pomme: Kinderen zijn zich vaak heel bewust van het stigma dat op ze wordt geplakt. Bijvoorbeeld: ‘leerlingen die vmbo-k doen stellen niet veel voor. Die zijn heel dom.’ Dat is heel demotiverend. Als dat diploma zo weinig voorstelt, waarom zouden ze dan nog hun best doen? Het leidt er vaak toe dat ze zich dissociëren van school.
Meer gemengde brugklassen met een beter pedagogisch klimaat is dus het devies als we de kansenongelijkheid willen tegengaan en bubbelvorming willen voorkomen in onze maatschappij?
Bodine: Dat vind ik iets te simpel gesteld. Met alleen een gemengde brugklas los je het probleem niet op. Voor een echte verandering hebben we als maatschappij ook een nieuwe mindset nodig. Sommige ouders vragen bijvoorbeeld al in de kleuterklas of de docent verwacht dat hun zoon of dochter een vwo-advies krijgt. Het denken in die strakke schoolhiërarchie zit zó diep in ons systeem.
Pomme: We moeten ook niet vergeten dat leraren zelf zijn opgegroeid in een systeem waar op je twaalfde al wordt bepaald welk schooltype bij iemand past. Het is een sterk cultureel denkbeeld. We moeten niet verwachten dat ze daar zo snel van verlost zijn. Tegelijkertijd is het goede nieuws dat leraren dit hiërarchische systeem makkelijker loslaten als ze eenmaal lesgeven in een gemengde klas. Hun verwachtingen zijn dan echt meer flexibel.
Toch staan veel leraren niet te springen om die gemengde brugklassen. Waarom is dat en hoe zou je ze mee kunnen krijgen in dit verhaal?
Pomme: Als je een gemengde groep leerlingen lesgeeft moet je als leraar goed kunnen differentiëren. Je moet bij iedere leerling bepalen wat de voorkennis is, hoe snel hij de lesstof oppikt en welke lesstof je die leerling gaat aanbieden. Dat lukt niet van de ene op de andere dag – je hebt echt tijd nodig om dat te ontwikkelen. En dat leidt soms tot weerstand; leraren hebben het gevoel dat ze te vaak iets nieuws moeten gaan uitproberen.
Toch ben ik niet pessimistisch. Ik ben betrokken bij de Ontwikkelplaats Differentiatie in Amersfoort en een van de dingen die wij doen, is leraren laten zien dat ze in de praktijk al vaak bezig zijn met differentiatie – ze hebben in een homogene klas immers ook te maken met kinderen die op een verschillende manier leren. Door hier op te wijzen maak je het differentiëren niet tot iets compleet nieuws. Je sluit gewoon aan bij iets wat leraren toch al doen.
En dat wekt minder weerstand op?
Bodine: In zijn algemeenheid kun je stellen dat mensen minder weerstand hebben tegen verandering als je ze laat ervaren wat de voordelen kunnen zijn als ze zich tijdelijk anders gaan gedragen, of als ze bestaand gedrag – dat differentiëren wat ze nu toch al doen – gaan versterken. Proberen mensen te overtuigen van iets waar ze een beetje sceptisch tegenover staan – ‘weer een verandering!’ – heeft meestal weinig zin.
Pomme: Ja, ik ben het daar mee eens. We merken gewoon echt dat dat werkt; leraren komen terug op wat we besproken hebben en willen graag meer weten. Ik merk ook dat docenten die met een gemengde groep werken en meer aan het differentiëren zijn, vaker tot de conclusie komen dat ‘dé havist’ of ‘dé vmbo’er’ eigenlijk niet bestaat.
Bodine: En die doorvoelde overtuiging is precies wat we nodig hebben om daadwerkelijk die hiërarchie in het onderwijs te doorbreken. Pas als mensen, en leraren in het bijzonder natuurlijk, doorvoelen dat het niet klopt wat ze doen, gaan ze zich anders gedragen. En komt er ook een eind aan dat – vaak onbewuste- gedrag dat die hiërarchie, zélfs als je daar geen voorstander van bent, in stand houdt.
Bron: Laterselecteren.nu