(Hoe) werkt het doorstroomrecht?
Sinds 2020 hebben vmbo’ers en havisten het wettelijke recht om na hun diploma door te stromen naar een hogere schoolsoort. Dialogic en Oberon gaan in opdracht van OCW na of de Wet gelijke kans op doorstroom naar havo en vwo doet wat ze moet doen. Die evaluatie is in de wet zelf vastgelegd, in artikel 13.10 van de Wet voortgezet onderwijs 2020.
De regels zijn sinds 1 augustus 2020 voor alle scholen gelijk:
- Vmbo naar havo: een leerling met een diploma vmbo-gl of vmbo-tl en een extra algemeen vormend vak mag naar havo 4.
- Havo naar vwo: wie een havodiploma heeft, mag zonder voorwaarden naar vwo 5.
- Geen eigen eisen: scholen mogen geen eigen eisen meer stellen aan kennis, vaardigheden of leerhouding. Dat staat in artikel 8.9a van de Wet voortgezet onderwijs 2020.
- Uitwerking in een algemene maatregel van bestuur: de voorwaarde van het extra vak en de regel dat scholen doorstromers bij zittenblijven niet strenger mogen behandelen, staan niet in de wet zelf. Ze zijn uitgewerkt in een algemene maatregel van bestuur (Staatsblad 2020, 171). Dat is een regeling die de regering vaststelt om een wet verder uit te werken.
Voor 2020 bepaalde elke school zelf welke eisen zij stelde aan leerlingen die na hun diploma wilden doorstromen naar een hogere schoolsoort. Deze leerlingen heten stapelaars. Sommige scholen vroegen bijvoorbeeld een minimaal eindcijfer, andere waren ruimer. Het Centraal Planbureau (Stapelen in het voortgezet onderwijs, 2022) onderzocht wat dat betekende. Op de 10 procent scholen met de meeste stapelaars ging ruim een derde van de leerlingen met een vmbo-t-diploma door naar de havo. Op de 10 procent scholen met de minste stapelaars was dat 5 procent. Scholen met veel stapelaars lieten ook leerlingen met lagere eindcijfers toe. Die leerlingen haalden daarna niet minder vaak hun havodiploma dan stapelaars op scholen met strengere eisen.
Inmiddels is er een eerste beeld van de periode na de wet. Volgens de Inspectie van het Onderwijs (De Staat van het Onderwijs 2026) bereikte het percentage stapelaars een piek in 2022 en daalt het sindsdien. Ook hangt de kans om te stapelen nog steeds samen met waar een leerling woont en naar school gaat:
- Regio: in de Gooi- en Vechtstreek gaat ruim 20 procent van de vmbo-(g)t-gediplomeerden naar de havo, in sommige regio’s in het noorden en oosten minder dan 10 procent.
- Wijk: stapelaars wonen vaker in wijken met een hogere sociaaleconomische status.
- School: leerlingen stromen vaker door als hun eigen school een havo-afdeling heeft.
Eén van deze verschillen zag het CPB ook al voor 2020: leerlingen met een vmbo-t-diploma stroomden vaker door als ze op een school zaten waar ook havo werd gegeven. Of de verschillen tussen regio’s en wijken sinds de wet kleiner of groter zijn geworden, laat de inspectie niet zien.
De inspectie roept scholen en besturen op om ‘na te denken over het wegnemen van drempels bij instroom en doorstroom’.
Waar die drempels zitten, moet de evaluatie duidelijk maken. Volgens de projectbeschrijving van Dialogic gebruiken de onderzoekers cijfers van DUO en gaan ze op scholen in gesprek met leerlingen en medewerkers. Ze willen weten:
- of leerlingen hun recht op doorstroom kennen,
- hoe leerlingen bij die keuze worden begeleid,
- hoe scholen de regels in de praktijk toepassen,
- hoe het leerlingen na de overstap vergaat.
Waarom dit belangrijk is
Een veelgehoord argument voor het behouden van het huidige stelsel is dat een keuze op je twaalfde niet definitief is. Een leerling kan na het vmbo nog doorstromen naar de havo, en na de havo naar het vwo. Het doorstroomrecht moest die route voor iedereen openzetten. De cijfers van de inspectie laten zien dat de kans om die route te nemen nog samenhangt met de regio, de wijk en de school van een leerling. De evaluatie kan laten zien of een wettelijk recht genoeg is om dat te veranderen. Als dat niet zo is, dan is een vroege keuze achteraf niet voor iedereen te herstellen, en wordt de vraag belangrijker of die keuze niet beter later kan worden gemaakt. De inspectie schrijft zelf dat ‘vroege selectie vooral ongunstig is voor kansarme leerlingen en laatbloeiers’.