Het inkomen van je ouders heeft invloed op de schoolloopbaan die je doorloopt. Dat zie je al vóór de basisschool, in het schooladvies in groep 8 en in de plaatsing in het voortgezet onderwijs.

Het NOS Jeugdjournaal zette het verschil tussen arm en rijk op 4 oktober 2026 op een rij in de rubriek Uitgezocht. In de aflevering zoekt Benjamin uit hoe groot dat verschil is en wat het betekent voor je kansen in het leven. Hij illustreert dit met rijstkorrels (NOS Jeugdjournaal, 2026). Het filmpje is gemaakt voor kinderen, maar legt het onderwerp zo helder uit dat ook volwassenen er veel van kunnen leren. Om het hele filmpje te bekijken, klik dan hier.

In 2024 groeiden 93 duizend kinderen op in een arm gezin, 2,8 procent van alle minderjarigen. Nog eens 245 duizend kinderen (7,5 procent) woonden in een gezin dat bijna-arm was. Daarmee woonde in 2024 ruim 1 op de 10 kinderen in een gezin in armoede of bijna-armoede (Centraal Bureau voor de Statistiek [CBS], 2025).

In dit artikel kijken we naar wat onderzoek zegt over het inkomen van ouders en de schoolloopbaan van kinderen, en naar wat later selecteren daaraan kan veranderen.

De verschillen beginnen al vóór de basisschool

Kinderen van ouders met een laag inkomen of een lage opleiding zijn op driejarige leeftijd al minder goed in taal en rekenen dan kinderen van ouders met een hoog inkomen of opleidingsniveau. Dat blijkt uit onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB, 2020). Het CPB constateert: “Deze verschillen verdwijnen niet gedurende hun jeugd en schooltijd.” (CPB, 2020)

In werkhouding en gedrag verschillen kinderen van ouders met verschillende inkomensniveaus weinig (CPB, 2020).

Inkomen en het schooladvies

Van de kinderen uit gezinnen met een laag inkomen krijgt 11 procent een vwo-advies. Bij kinderen uit gezinnen met een hoog inkomen is dat 36 procent (Nederlands Jeugdinstituut [NJI], 2026).

Kinderen uit gezinnen met een laag inkomen krijgen ook vaker een advies dat lager is dan hun toetsadvies. Dat gebeurt bij 38 procent van hen, tegenover 22 procent bij kinderen uit gezinnen met een hoog inkomen (NJI, 2026).

Vergelijk je kinderen met en zonder migratieachtergrond uit gezinnen met een vergelijkbaar inkomen, dan zijn de verschillen in het eerste schooladvies aanzienlijk kleiner (CBS, 2021). Het CBS stelt dat “een vwo-advies vaker wordt gegeven aan leerlingen uit een huishouden met een hoger inkomen”, in beide groepen (CBS, 2021).

Na de invoering van de Wet doorstroomtoetsen

Sinds schooljaar 2023-2024 geldt de Wet doorstroomtoetsen. Scholen moeten het advies omhoog bijstellen als een leerling een hoger toetsadvies haalt, en de wet is bedoeld om kansenongelijkheid tegen te gaan (Inspectie van het Onderwijs, 2026).

De eerste monitor na de invoering laat zien dat het definitieve havo- tot vwo-advies nog sterk samenhangt met de sociaaleconomische status (SES) van de leerling, een maat die breder is dan inkomen alleen. Tussen leerlingen met een lage en een hoge SES bedraagt het verschil bijna 60 procentpunt (Monitor schooladvies en doorstroomtoets, z.d.).

Buiten de Randstad verlaten leerlingen de basisschool vaker met een advies dat lager is dan hun toetsadvies (Inspectie van het Onderwijs, 2026). Die verschillen blijven bestaan als de inspectie rekening houdt met het opleidingsniveau en inkomen van ouders (Inspectie van het Onderwijs, 2026). Eerder onderzoek van de Erasmus School of Economics, over de jaren 2015 tot en met 2019, liet zien dat kinderen van ouders met een laag inkomen op het platteland vaak te laag werden geadviseerd. In sommige plattelandsgemeenten ging het om “bijna een op de drie kinderen van relatief arme ouders” (NJI, 2021).

Bijles en examentraining

Louise Elffers, bijzonder hoogleraar Kansengelijkheid in het Onderwijs aan de UvA, beschrijft dat gezinnen steeds meer investeren in bijles en examentrainingen (Elffers, 2023, p. 25). In haar woorden: “Gezinnen investeren steeds meer geld in de verwerving van diplomakapitaal” (Elffers, 2023, p. 24).

Doorwerking in het voortgezet onderwijs

In de onderbouw van het voortgezet onderwijs kunnen leerlingen nog van niveau wisselen. Toch worden verschillen in advisering daar niet rechtgezet, maar werken ze sterk door in de plaatsing van leerlingen in leerjaar 3 (Inspectie van het Onderwijs, 2026). Of dat sinds de Wet doorstroomtoetsen nog zo is, is nog niet bekend (Inspectie van het Onderwijs, 2026).

Elffers pleit voor ruime leerkansen en minder selectie in het funderend onderwijs (Elffers, 2023, p. 28-29). Zij benadrukt dat uitstel van selectie iets anders is dan uitstel van differentiatie. Het betekent niet dat alle leerlingen tot hun vijftiende hetzelfde programma volgen. Het betekent scholen met alle routes onder één dak en meerdere overstapmomenten in de onderbouw (Elffers, 2023, p. 29).

Slot

Het inkomen van ouders speelt op meerdere momenten in de schoolloopbaan een rol. Kinderen uit gezinnen met weinig geld beginnen met een achterstand (CPB, 2020), krijgen minder vaak een vwo-advies en vaker een advies onder hun toetsniveau (NJI, 2026). Die verschillen worden in de onderbouw niet rechtgezet (Inspectie van het Onderwijs, 2026).

[VOO-standpunt invullen: wat dit betekent voor het openbaar onderwijs en kansengelijkheid. Dit is een standpunt van de VOO, geen bevinding uit de bronnen.]

Meer over later selecteren lees je op laterselecteren.nu.

Bronnen

Centraal Bureau voor de Statistiek [CBS]. (2021). De schooladviezen in groep 8: verschillen tussen groepen leerlingen. Statistische Trends.

Centraal Bureau voor de Statistiek [CBS]. (2025, december). Leven in armoede 2025. Cijfers over 2024 zijn voorlopig.

Centraal Planbureau [CPB]. (2020, december). Ongelijkheid van het jonge kind.

Elffers, L. (2023, 14 december). De grote (on)gelijkmaker. Onderwijs in een ongelijke samenleving [Oratie]. Universiteit van Amsterdam.

Inspectie van het Onderwijs. (2026, 28 september). Kinderen krijgen geen gelijke kansen in het onderwijs door regionale ongelijkheid [Nieuwsbericht]. Bij het rapport Regionale verschillen in schoolloopbanen in het basis- en voortgezet onderwijs.

Monitor schooladvies en doorstroomtoets 2023-2024. (z.d.). Uitgever en jaartal nog aanvullen.

Nederlands Jeugdinstituut [NJI]. (2021, 14 april). Vaak lager schooladvies bij laag inkomen op platteland. Over onderzoek van de Erasmus School of Economics (Kansenkaart.nl).

Nederlands Jeugdinstituut [NJI]. (2026, 15 juli). Cijfers over schooladviezen. Op basis van cijfers van het CBS (2025).

NOS Jeugdjournaal. (2026, 4 oktober). Uitgezocht: Het gigantische verschil tussen arm en rijk [Video]. Ook op YouTube.