Het politieke debat over Later Selecteren
Toetsing, selectie en kansenongelijkheid in het Nederlandse onderwijs van 1950 tot nu
Al sinds de jaren '50 is toetsing en selectie binnen het onderwijs, een terugkerend thema in de Nederlandse politiek. De grote vraag die men probeert te beantwoorden is of die toets en het bijbehorende advies nou voor méér of juist minder kansengelijkheid zorgt. Ondanks de twijfel over de aanpak is er in al die jaren niks veranderd: tot op heden zijn we blijven vasthouden aan de (extreem) vroege selectie.
Dat wil niet zeggen dat de politiek heeft stil gezeten: in de afgelopen tien jaar zijn er meer dan 25 moties ingediend die te maken hebben met kansenongelijkheid, toetsing en selectie en het gesegregeerde onderwijslandschap in het voortgezet onderwijs.
Tijdlijn
Deze tijdlijn beschrijft per decennium op welke manier het thema 'later selecteren' aan de orde is gesteld.
Gebruik de pijlen om door de tijdlijn heen te gaan.
Ingediende moties over Later Selecteren
Door de jaren heen zijn er meerdere moties ingediend waarin voorstellen werden gedaan om later te selecteren en de kansengelijkheid te bevorderen. Daarin ontdekten we een opvallend patroon.
Aangenomen
De aangenomen moties zijn vrijwel allemaal procedureel of onderzoeksmatig van aard: vraag een verkenning, stel een programma op, breng een groep in beeld, monitor de effecten. Ze vragen de regering iets te onderzoeken of te verkennen, niet iets concreets te doen. De enige aangenomen motie die later selecteren expliciet als norm benoemt (De Hoop c.s., 2021) deed dat in de slipstream van een SER-advies — met steun van een brede meerderheid. Vijf van de elf aangenomen moties komen uit de coronaperiode (2020–2021), toen urgentie rond leerachterstanden tijdelijk meer politieke ruimte schiep voor later selecteren als maatregel.
Verworpen
De verworpen moties zijn doorgaans concreter en verder strekkend: schaf de btw-vrijstelling op bijles af, maak later selecteren de norm, stel een bijlesbudget in, draai een bezuiniging terug. Ze vragen de regering een inhoudelijke beleidskoers te kiezen of middelen in te zetten. Concreet: iedere motie die later selecteren als verplichting of norm wilde vastleggen, werd verworpen. Moties van oppositiepartijen in coalitiemeerderheden sneuvelen stelselmatig — zeker als ze financiële consequenties hebben of de autonomie van scholen raken.
Conclusie
Er is een duidelijk patroon: de Kamer is bereid de regering te vragen na te denken over kansenongelijkheid, maar vertaalt dat niet in concreet beleid. Moties die daadwerkelijk iets veranderen — geld, verplichting, normstelling — worden verworpen. Het totaalbeeld is daarmee eerder teleurstellend dan bemoedigend voor voorstanders van later selecteren: er is breed politiek draagvlak voor de probleemanalyse en de richting, maar zodra het gaat om later selecteren als concreet beleid — verplichtend, genormeerd of gefinancierd — trekt de meerderheid zich terug.
Een chronologisch overzicht van alle parlementaire moties in de Tweede Kamer over later selecteren en kansengelijkheid in het funderend onderwijs — 2015 tot en met 2026.
28 november 2024
VerworpenBijlessen en examentrainingen niet langer vrijstellen van btw
Pijpelink (GroenLinks-PvdA)
Constateert dat Nederlandse huishoudens bijna een half miljard euro uitgeven aan aanvullend onderwijs en dat private bijlesinstituten sterk gegroeid zijn. Verzoekt de regering de btw-vrijstelling op bijlessen en examentrainingen te beëindigen en de opbrengst te herinvesteren in bijlessen op school.
18 november 2021
VerworpenUitwerking SER-pleidooi: later selecteren de norm, vroeger de uitzondering
De Hoop c.s. - Kwint, Westerveld (PvdA, GroenLinks)
Constateert dat selectie op 11- of 12-jarige leeftijd nadelige gevolgen heeft voor gelijke kansen en dat het inspectietoezicht onvoldoende gericht is op stimulering van kansen. Verzoekt de regering het SER-advies uit te voeren: later selecteren moet de norm worden, vroeg selecteren de uitzondering.
18 november 2021
AangenomenAandacht op pabo’s voor onderadvisering leerlingen met migratieachtergrond
Van Baarle (D66)
Constateert dat onderadvisering van leerlingen met een migratieachtergrond bijdraagt aan kansenongelijkheid. Van mening dat meer aandacht op pabo’s dit probleem kan verkleinen. Verzoekt de regering pabo’s te stimuleren dit thema structureel op te nemen in hun opleiding.
08 september 2021
IngetrokkenGaranderen geschikte eindtoets voor alle leerlingen met een beperking
Westerveld (GroenLinks-PvdA)
Constateert dat door privatisering van eindtoetsen marktpartijen verantwoordelijk worden voor toetsen voor leerlingen met een beperking, terwijl de staat dit voor brailleversies wél garandeert. Verzoekt de regering te garanderen dat voor álle leerlingen een geschikte eindtoets beschikbaar is. Deze motie is ingetrokken.
08 september 2021
VerworpenEén centraal aanmeldmoment zo laat mogelijk in groep 8
Van Meenen c.s. - Bisschop, De Hoop (D66, SGP, PvdA)
Overweegt dat vroege selectie voor veel leerlingen te vroeg komt en het huidige systeem optimaal moet functioneren zolang het bestaat. Verzoekt de regering in overleg met alle betrokkenen te komen tot één centraal aanmeldmoment, zo laat mogelijk in het schooljaar van groep 8.
25 februari 2021
AangenomenIn beeld brengen van leerlingen die zijn ondergeadviseerd door wegvallen eindtoets
Van den Hul c.s. - Westerveld, Futselaar (D66, GroenLinks)
Constateert dat normaliter circa 12% van leerlingen een hoger advies krijgt dankzij de eindtoets, en dat het afgelasten van de toets door COVID-19 een grote groep leerlingen ondergeadviseerd heeft gelaten. Verzoekt de regering deze groep in beeld te brengen en kansen te herstellen.
25 februari 2021
AangenomenVersoepeling van de leeftijdsgrenzen in het vso en pro
Westerveld, Van den Hul (GroenLinks, PvdA)
Verzoekt de regering, om de leeftijdsgrenzen te versoepelen zodat alle leerlingen
in het vso en pr.o. ten minste een jaar langer mogen blijven ongeacht hun leeftijd.25 februari 2021
AangenomenHet verhogen van de maximumtoeslag voor een kleine geïsoleerde brede scholengemeenschap
Westerveld, Heerema (GroenLinks, VVD)
Verzoekt de regering, om het maximum van € 600.000 toeslag voor een kleine geïsoleerde
brede scholengemeenschap te verhogen tot het toegezegde maximum van € 800.000 door
het bedrag per leerling te verhogen.25 februari 2021
AangenomenOnderzoek doen naar hoeveel leerlingen de entreeopleiding niet volgen vanwege financiële redenen
Van den Berge, c.s. - breed gedragen (GroenLinks)
Constaterende dat 70% van alle scholen binnen het praktijkonderwijs een entreeopleiding aanbiedt, onder diplomering van een mbo-instelling. Constaterende dat uit onderzoek blijkt dat deze route een positief effect heeft op het halen van een entreediploma, maar een nog groter effect heeft op het halen van een mbo-startkwalificatie voor deze praktijkonderwijsleerlingen.
02 februari 2021
AangenomenMonitoren effecten bestrijding kansenongelijkheid (nationaal plan)
Van den Hul, Westerveld (D66, GroenLinks)
Gewijzigde motie (t.v.v. nr. 162). Vraagt de regering concrete doelstellingen te formuleren om kansenongelijkheid aan te pakken en de effecten van interventies te monitoren. Benadrukt dat bestrijding van groeiende kansenongelijkheid de hoogste prioriteit moet hebben in het nationaal plan.