Wat telt én vertelt de eindtoets ons?

Karen Heij, taalkundige en toetsonderzoeker, stelt in haar proefschrift Van de kat en de bel. Tellen en vertellen met de eindtoets basisonderwijs (2021) dat de eindtoets in het Nederlandse basisonderwijs maatschappelijke ongelijkheid bevestigt en versterkt. Waar de toets ooit bedoeld was om leerlingen kansen te bieden, is zij uitgegroeid tot een door de overheid gereguleerd instrument met twee functies: het beoordelen van onderwijs­kwaliteit en het selecteren van leerlingen voor het vervolgonderwijs. Volgens Heij botst deze dubbele rol, kwaliteitsbewaking en selectie, fundamenteel.

Nederland is bovendien uniek in West-Europa door al op elf- of twaalfjarige leeftijd selectiekeuzes te maken, wat volgens Heij onrecht doet aan de ontwikkeling van jonge kinderen. Zij stelt kritische vragen over het langdurige vertrouwen in de eindtoets en betwijfelt of deze werkelijk voorspelt wie succesvol zal zijn in het voortgezet onderwijs. Heij wijst erop dat de nadruk op taal en rekenen niet wetenschappelijk is onderbouwd, maar eerder historisch en beleidsmatig is gegroeid. Haar onderzoek onthult dat politieke, maatschappelijke en economische motieven — denk aan rendementsdenken en overheidscontrole — ervoor hebben gezorgd dat de eindtoets, ondanks haar tekortkomingen, haar centrale positie in het Nederlandse onderwijssysteem heeft behouden.